Of nee, wacht, laat ik ook eens iets zeggen over Moslims

Hoera. Welkom op mijn blog. Eindelijk hier?

Het 'klik-aas'-woord van deze tijd staat dan ook uitdagend blinkend in de titel. Je aandachts-reflex, die onderhands nauwkeurig door media en politiek is geconditioneerd, heb je niet onderdrukt. Schaam je daar alvast niet voor.

Heb ik hier wel iets te zeggen? Altijd! Is het niet over het onderwerp zelf, dan toch zeker over al die anderen die het in de mond nemen.  Evenmin gehinderd door kennis ter zake. Dus ook mijn mening telt. En nog bedankt voor de aandacht.

Mijn aandacht gaat vooral naar de gemaakte redeneerfouten in het debat. Maar ongetwijfeld zal mijn eigen denkkader over dit onderwerp "De moslim in onze westerse samenleving" doorlekken. Ik weet van mezelf dat ik keihard twijfel. Wees dus bewust: dat vermeende denkkader bij mij schetst zich enkel omdat het botst met dat van jou.  Je hoeft evenmin jezelf dát kwalijk te nemen.

De hoofddoek en het straatbeeld

Ooit begon de discussie hier.  Bij een mode-kwestie eigenlijk.  Even zinnig en onderhoudend als de opkomst van de mini-rok en de bikini. Wie denkt het straatbeeld te moeten bijsturen kan beter voor een modehuis gaan werken.

Ware het natuurlijk niet van de niet te negeren "symboolwaarde" van dit lapje textiel.

Een symbool is, per definitie, iets dat slechts die waarde heeft die we er zelf aan toekennen. Wie er over begint, ontmaskert zichzelf meteen als symbool-ridder.

Te laat voor mij nu.  De makkelijkste oplossing "er dan geen waarde aan toekennen" is al na de eerste zin van deze paragraaf geen optie meer. Gelukkig kan men mij alvast geen gebrek aan gevoeligheid of engagement verwijten.

De hoofddoek is namelijk een symbool voor de onderdrukking van de vrouw.

Niet waar. Wel waar. Of niet soms?

De slogan "il est interdit d' interdire" uit de mei '68 beweging is over dit onderwerp de meest zinvolle basishouding.  En die geeft meteen beide kanten van het betoog een veeg uit de pan.

Waarom een hoofddoek gaan verbieden als dat niet meer is dan een sociaal - cultureel aanvaarde fatsoensnorm?  Mijn dochter heeft een Syrische vriendin wiens moeder steevast zonder hoofddoek door het huis loopt.  Maar die meteen opzet als ze de voordeur gaat open doen.  Voor haar een kwestie van fatsoen. Voor mij zelfs herkenbaar: ik zie mijn eigen vrouw ook iets aantrekken als ze door de deurbel van onder de douche gecommandeerd wordt. Dat mag zo blijven.  Als man word ik trouwens door de heersende fatsoen-normen ook zeer onderdrukkend beperkt in mijn rechten tot vestimentaire expressie: voor mij geen kleedje, topje of hakjes. Maar ik klaag niet. Ik snap al niet dat sommigen dat van vrouwen verwachten, veronderstellen, eisen.

Maar ook: waarom die hoofddoek dan verplichten?  Waarom niet: die hard in twijfel trekken en als "betrekkelijk" bestempelen?  Op de radio ooit het ontluisterende verhaal gehoord van het technisch atheneum in Antwerpen waar een hoofddoekverbod werd ingevoerd.  Voorbij de principiële reactie: "verbod op verbod" was de praktische conclusie na één jaar bijzonder verhelderend.  Het had gewerkt.

Zeker, er was de jammerlijke vaststelling dat een aantal leerlingen na het verbod zijn vertrokken (en niet allemaal teruggekeerd). Maar in het verhaal zat ook dit pareltje: Plots konden alle meisjes wel zonder problemen, mee op de jaarlijkse klasuitstap.  

Die uitstap was altijd al nuttig in hun opleiding. Ze bracht alleen fatsoenlijke moslim-meisjes-zonder-chaperonne ook voorbij een magisch grens (de regel meet die afstand als halve dagreis per kameel).

In de school ná het hoofddoekverbod was er dus vooraf een mentale keuze gemaakt.  Het maakt niet uit hoe meisjes en ouders dat aan zichzelf en elkaar hebben uitgelegd:

• Je opleiding is belangrijker.
• Op (die) school ben je niet (in de eerste plaats) moslim.  
• Niemand kan je op uitstap (zonder hoofddoek) herkennen als moslim.
• ...

Die kennis doet niets aan of af aan de resultaten.

Noem het gerust hypocrisie, principiële rekbaarheid of een sterk staaltje van cognitieve dissonantie.  Maar onder elk van die labels is dit tjevengedrag nauwelijks van dat van de huisgemaakte "goede katholiek" te onderscheiden.  Met die "assimilatie" zit het dus wel snor.

Er mag van beide kanten "symbool" -bewustzijn insijpelen.  Samen met wat schouderophalende relativisme.  Het is mààr wat het is, dat doekske. Dat besef leeft ook, maar het doet geen kranten verkopen of stemmen oogsten.  Het volgende debat wordt dus weer opgeblazen, en uit de barstjes sijpelt enkel polariseren en wederzijds stigmatiseren.

De reflex van "in het stigma hervonden verbondenheid en identiteit" voorspelt dan enkel méér hoofddoeken.  En mééŕ toestanden ermee op school. Het verschil wordt dan ook steeds onduidelijker tussen de "mij een zorg" hoofddoeken uit geconditioneerd fatsoen, de "kun je daar mee ophouden" verplichte doeken, en de "eigenlijk heb je ferm gelijk" reactionaire fashion-statements.  

Mijn identiteit zet zich af tegen jouw collectief.

Dat "wel eens willen uitdagen van de gevestigde autoriteit" is net niet een gebrek aan respect voor onze waarden: "ontvoogding", "individualisme", "recht op identiteit" en de expressie ervan.

Dat individualisme laat nu alleen jammerlijk los van zijn respect voor het individu. Onszelf gunnen we dat, maar bij elk ander manifesteert het zich uitsluitend als een kluwen van collectieve labels.  Enkel zo krijgen we nog vat op onze eigen overtuiging. En die is beter, juister, echter, rechter. Zekerder.

Nuance wordt zó iets wat we enkel nog bij onszelf ontdekken.  Uiteraard kunnen we om met 30.000 verschillende Katholiek Kerken (inclusief protestantse), alle op zoek naar hun Eigen Grote Gelijk.  Lastiger is het om dat te vertalen naar een gelijkaardige vrijheid tot nuance en zelfexpressie bij de moslimbroeder. Behept met een neiging tot politiek correctheid wordt sedert 9/11 nog net de scheiding gemaakt: de Moslim is ok, maar de Salafist is het probleem.  Tot je van iemand die wat dieper graaft mag horen dat ook dát label eigenlijk geen enkele lading dekt. De bange blanke man neemt liever geen risico dan zich deftig te informeren.

Alles van waarde is weerloos.

De hele reeks van Safa Al Ahmad is trouwens een aanrader van formaat.  Na beluistering overvalt een treffend gevoel van gemiste kans: waarom overweegt (bijna) niemand in die reeks seculariteit? Dé vanzelfsprekende oplossing toch?

Tot je beseft dat ook die term vaak totaal verkeerd begrepen is. Niet alleen bij ons.

Eerst al in de feiten:  Seculariteit is niet gelijk aan on-religieus.  Het is wel: dóór neutraliteit ten opzichte van religie een ondersteuning geven aan samenlevingen van anders-, multi- tot niet-  godsdienstige deelnemers.

Maar zeker ook qua pretentieuze gelijkhebberigheid: Seculariteit is namelijk niet zozeer dat Groot Verlicht Idee dat is bedacht in de salons van de Wijze Liberale Filosofen. Het is eerder ontluisterend een breed gedragen pragmatische oplossing die zich bij ons heeft opgedrongen na eeuwen bloedige godsdienstoorlogen.  

Als waarheid, als doorwrochte en werkende oplossing krijgt het bij mij zo veel meer waarde.  Absolute waarde haast.  Meer waarde dan de makkelijk afgeroepen eigendomsrechten die we er denken op te hebben. In zinnen die spreken over "onze" waarden die moeten "verdedigd" worden.

Jamaar, we moeten ze toch niet zomaar te grabbel gooien? Neen. Zeker niet!

Niet te grabbel gooien in een populistisch opbod dat leiderschap verwart met een richtingloos "beroep doen op het inzicht van de massa".  De valse melodie van de stemmenronselaar op de ritmische echo van de xenofoob.

Niet te grabbel gooien in inhoud door elke kritische zin weg te vlakken in al te makkelijke gemeenplaatsen.  Moeilijk gaat ook. Appelleren aan doorzettingsvermogen scoort hoger dan meegaan uit gemakzucht. Terugvinden van sluw vluchtkapitaal is ook moeilijker dan het tegenhouden van een zichzelf aanbiedende vluchteling.

En vooral: Niet te grabbel gooien in zijn essentie.  Akkoord, de Verlichting bracht uiteindelijk een terecht geloof in vooruitgang. Maar ze vertrok vooral van een kritisch evalueren van gevestigde waarden.

Hoe wil je iemand verleiden tot de vrucht van je inzichten als je ook de noodzakelijke (zelf)twijfel (zelf) in de kiem smoort?

Alles van waarde is weerloos. - Lucebert

(Gevel in Gent, bron foto)

Waarheid is niet relatief, 

met uitzondering van je aanspraak erop.

Laat ons vooral niet denken dat die waarden door een magisch gen of ander bloed-erfrecht vanzelf worden doorgegeven.  Nog vóór we ze tegen anderen hebben verdedigd hebben we die 'eigen' waarden dus zelf vakkundig de nek omgedraaid.  

Ze verdienen het om uitgelegd en gekaderd te worden.  Niet alleen aan "onze" kinderen.  Met gepaste bescheidenheid voor de scha-en-schande historiek erachter.  Met obligate  referentie naar de originele bedenkers. Maar weiger de erfenis van enige superioriteit in idee of bedenker naar jezelf als boodschapper.  Uitnodigen tot het inzicht begint niet door de tegenpartij a priori als achterlijk te bestempelen.

Enkel in een open dialoog maken "de waarden" kans om, eventueel subtiel bijgeschaafd, nog waardevoller te worden.

Alleen wie echt twijfelt heeft gelijk. (en kan mij nog overtuigen)

PS(1) Voor de pilarenbijters, waar ik mezelf doorgaans ook toe reken, enkel deze quote ter aanvulling:

Het misverstand dat wetenschap in absolute waarheid handelt, gaat terug op Descartes. [...] Wetenschap moeten we respecteren en serieus nemen, niet verafgoden. Anders is het geen wetenschap, maar religie.De waarheid die voortvloeit uit de wetenschap is altijd voorlopig. [...] Het geloof in de wetenschap overtuigt niet met een beroep op de eigen autoriteit of openbaring, zoals dat in religies gebeurt.  De wetenschap daagt ons slechts uit om zelf mee te doen.  Het is daarom meer een methode dan een afgebakend geloof.  [...]Goede wetenschap verheft zelfkritiek tot dogma.

- Rutger Bregman, De geschiedenis van de Vooruitgang. 

[ pagina's 278 - 279 (in 7de druk)]

PS (2): Wegens nu al te lang heb ik voorbehouden voor opvolgende sessies:

• de verkleving van dimensies en
• de ironie van de slachtofferrol.

update: laat ontdekte stevig vrouwen-debat over doeken op je hoofd leggen.

update: (voor mezelf) bovenstaande gaf op een verloren maandag aanleiding tot deze fijne heen en weer:

update: (uit deemoed) Mathias Somers , 3 maand later, in De Morgen, zegt het een stuk duidelijker: "het gaat over de afkomst".

En, 2016, wat hebben we (dit jaar) geleerd?

Op een moment dat we met z’n allen goede voornemens debiteren, ben ik nog heel hard aan het proberen om mijn hoofd rond het vorige jaar te krijgen.  Traag van aanleg.

Wat blijft plakken zijn alvast deze inzichten:

1. Het ongelijk heeft ongelijk.
2. Het gaat niet over jou (noch mij)
3. Relevant zijn is een werkwoord.
4. Kijken helpt. Verder dan de neus lang is.

Het ongelijk heeft ongelijk

Op de nacht van de vrijdenker in Gent bracht Richard Wilckinson zijn verhaal over inkomensongelijkheid.

De korte variant daarvan staat gewoon on-line, het fijne inzicht kost je 15' van je tijd (ter herinnering je hebt net een heel nieuw jaar gekregen, dus het kan er vanaf!)

Zelfs de persdienst van een regeringspartij kan die conclusie niet in grafieken verstoppen: maatschappelijke problemen van zowat elke soort zijn duidelijk gekoppeld aan inkomensongelijkheid.  De cijfers en methode zijn niet tegen te spreken.

Ook niet door de schouderophalende "heb ik toch zelf geen last van" elite: vanaf minuut elf legt mijnheer Wilckinson uit dat ook de hogere klassen uit samenlevingen met grotere inkomensgelijkheid hun voordeel doen (tov die uit meer onevenwichtige samenlevingen)

Bottom line (laatste minuut) We hebben dus echt een nuttig werktuig om heel wat maatschappelijke problemen weg te werken: het volstaat de inkomensongelijkheid onder controle te houden: echt iedereen wordt er beter van.

Er is trouwens ook geen reden om het probleem in België als afgehandeld te beschouwen. Hoe goed het hier al is: we zijn niet de beste van de klas, dus er blijft ruimte voor ambitie.  En veel belangrijker: in de jaren 70-80 hadden we (samen met zowat heel de wereld) de inkomensongelijkheid beter onder controle. Dus het kan wel. Enkel nog durven en doen.

(Voor wie graag doorzoekt: die tijdsgrafieken zaten niet in de TED talk, maar vind je wel via de andere links en kernwoorden.)

Kunnen we daarom afspreken dat we dát cijfer en niet langer irrelevante metrieken als de compleet onvergelijkbaar nietszeggende BNP per capita e.d. regelmatig onder de aandacht brengen?

Zo zie ik dan de wereld waar we allemaal zomaar samen op gegooid worden met al onze verschillen, wensen en mogelijkheden. We doen ons best (of iets minder) en verzamelen uiteindelijk zo elk een deeltje van de koek.  Maatschappijtje spelen op een duurzame manier mag dan zeker wat "geluksarbitrage" in de mix brengen.

Het spel heeft me namelijk ook maar die kaarten gedeeld die er op dat moment voor handen waren. En het overduidelijk overschot aan geluk (als ik eerlijk ben) dat ik daarbij heb gehad gooi ik met plezier in de pot.  De pot, die door herverdeling het spel voor iedereen leuk en boeiend houdt.  De pot, die me ook de geruststelling geeft dat er voor mij gezorgd wordt als de kansen keren.

Het gaat niet over jou (noch mij)

Om bovenstaand principe wat draaiend te houden kiezen we zo nu en dan een nieuwe spelleider.

Helaas wordt dat verkozen worden tegenwoordig een doel op zich.

Bijna dagelijks zie, hoor, lees ik interventies van politici waarvan ik steeds weer denk: "Ga eens uit de weg, man/vrouw", "Je blokkeert het licht",  en "Werk nu eens (gewoon) voort ipv te vertellen hoe fantastisch..."

En kijk niet zo angstvallig je likes, retweets en trending topics na.

Ik heb - echt waar - mateloos respect voor mensen die vandaag nog een politiek ambt opnemen en ondanks de hardheid en vereiste transparantie in de mallemolen van de partijpolitiek stappen.  De hele incentive die uitgaat van het "herverkozen worden" trek ik dus al spontaan in twijfel. Al goed dat zij er wel voor gaan.  Maar de manier waarop ze die beloning denken te moeten verdienen?  Waarom is niet gewoon duidelijk dat het ons enkel om onze spelvreugde gaat?  

Vertelt het iets dat de fake accounts op twitter (FWIW: foute beschuldiging, correcte observatie) die meesurfen op de trending topics niet te onderscheiden zijn van het blatende klapvee? Die zijn wel minder virtueel dan gedwee. Kijk, een zoekertje: Aandacht-zoekende bot zoekt aandacht-strelende twitter-aanhanger.  A match made in heaven!

Dus nee, het gaat niet over jou. Het gaat over het spel. Over het spel laten werken voor de spelers. Niets zo storend als de te duidelijk aanwezige arbiter.

Bij de oude kapper in de buurt in Oostende hing een bordje "Praat niet over jezelf, dat doen wij wel als je weg bent.

Zo’n wijsheid leest dan snel als achterklap, kwaadsprekerij. Terwijl het net ook niet over jou gaat als er al eens een punt van opbouwende kritiek wordt gemaakt.  Noteren, proberen bijsturen en gewoon voortdoen, alsjeblieft.

Niet: meteen de stekels op en terugslaan vanuit de vermoede persoonlijke aanval of intentieproces. We hebben je net verkozen op basis van je allerbeste bedoelingen: daar gaan we bij de eerste tegenslag niet aan twijfelen hoor.

We kennen en beleven tenvolle het Scheermes van Hanlon:

“Never attribute to malice what can be adequately explained by stupidity”

Ik wil maar zeggen: het gaat echt niet over jou.

En nee, ook niet over "de jouwen". De stekelvarken-verdedigingsreflex meteen uitbreiden naar alle leden van je kudde hoort hier helemaal bij.  Het cluster-denken dat wordt afgebakend door de officiële partijlijnen staat haaks op de intellectuele eerlijkheid die van een Verkozene des Volks mag worden verwacht. Bij sommigen onder ons wordt helaas de drempel van haalbare nuance dan nóg overschreden door het aantal partijen. Voor hen bestaat op het meta-niveau gelukkig de links-rechts polarisatie!  Maar ook zonder gespleten persoonlijkheid ben ik heel vaak net zo links als dat ik rechts ben, mocht nog duidelijk zijn wat dat dan betekent.

Rechts en Links zijn zinloze begrippen. Behalve voor schoenen en voorrangsregels. Maatschappelijk denken verdient beter.

Het gaat dus ook niet over je clubje. En helemaal niet over “hoe je draagt”. (links of rechts)

Relevant zijn is een werkwoord

Het zou bijvoorbeeld bij omkering dan wel eens wat meer over wij, de mensen, mogen gaan.  

Als je de opinies en eindejaarslijstjes van 2016 afloopt, vind je niets dan ongeloof over deze vreemde onbegrijpelijke wereld.  De onthechting is troef: de (door media) geschetste verzameling van alle individuen lijkt helemaal niet op wat elk individu in zijn dagelijkse realiteit als zijn samenleving echt ervaart.  Dat valt namelijk best mee. Ziedaar, de optimisme-kloof zoals geschetst door Rutger Bregman: "Het gaat goed met mij, maar de rest van de wereld gaat om zeep".

Je zou voor minder wereldvreemd worden.

Dit jaar (ik was weer laat) heb ik geleerd dat de pers als "selectiemaker" van het voorgeschotelde beeld vooral rangschikt op basis van afwijking.  De afwijkende 95% percentiel haalt het net, en mag gepubliceerd. Op voorwaarde dat we er (snel) een titel (korter en misleidender dan de 140 limiet) bij vinden om het  klikvee' naar de 'adbait' te lokken.

Die brave klikkers zelf leven in de ruime marge van pakweg drie standaardafwijkingen (dat is al behoorlijk divers) van de normale meningen en reflexen. En ze blijven daar ongehoord. Ongehoord!

Het bangelijke inzicht van dit jaar was dat die groep dat grotendeels aan zichzelf te danken heeft. Kijk hier eens naar:

Afgelegde weg en getoonde aanpak van dame Gabriel schetsen niet meteen iemand waar ik heel lang en heel ver mee samen op reis ga. (En trek de boodschap los van de onderhuidse moslims-aanval als dát dreigt op je zere teen te gaan staan) Maar haar punt over niet relevante stille goedbedoelende meerderheden is er wel eentje die aankomt.  

Andere mens, andere verwoording. Misschien komt het zo wel binnen dan:

“The most common way people give up their power is by thinking they don't have any.” --Alice Walker

Blijft natuurlijk dat zo'n brave maar diverse massa dan niet plots vergeet om ook met minderheden rekening te houden. Met een beetje open geest past het aandacht te hebben voor wat out of the box ideeën, opinies en oplossing.  Indachtig de wijze woorden van Mark Uytterhoeven:

Het is niet omdat je met veel ongelijk hebt dat je plots gelijk hebt. 

Je wilt een goed idee niet gemist hebben omdat ze uit onverwachte hoek komt.

Maar van dat gevaar zijn we echt ver van af: breed gedragen maar stilgezwegen goede ideeën raken nooit voorbij die ene consensus te veel: "Maar wat kunnen wij daar nu aan doen, meneer?"

Kijken helpt. Verder dan de neus lang is.

(Toegegeven: Wie mij kent, kent natuurlijk ook mijn fysiologisch voordeel in deze.)

Wat de quote van Uytterhoeven er gemakshalve niet bij vertelt: de effectieve beslissing wie er nu eigenlijk wel gelijk had / heeft / zal hebben, valt helemaal niet vandaag.

De dagelijkse mening-soep met vermicelli van gelijkhebberij wordt nodeloos heet opgediend. Niemand merkt ondertussen dat de hoofdschotel (koud of warm) de echte verrassing brengt.

Volgens (nog een quote) Bill Gates zijn we als soort telkens weer onnodig de mogelijke schommelingen in de branding van de komende twee jaar aan het (dramatisch) overschatten, terwijl we de onstuitbare tsunami aan trends over tien jaar niet eens zien aankomen, en dus onderschatten.

Relevant bezig zijn is dus ook een kwestie van de juiste vragen en topics te herkennen en daar aandacht aan te geven.

Het milieu is er zo eentje.  De aankomende "automatiseren nieuwe stijl" (AGI) zeker ook. Boeiende uitdagingen en ontwikkelingen, ik gok nu al dat het heel wat spelregels drastisch verandert.

En halfweg die overschatte waan (2 jaar) en onderschatte disruptie (10 jaar) zitten wij dan met onze institutionele (4-6 jaar) legislaturen.  Het enige wat overduidelijk met die planningshorizon samenvalt is de verkiezingen.

Vandaar ook dat in die kringen gegoocheld wordt met cijfers die binnen die periode best op te smukken zijn, maar verder eigenlijk weinig relevant zijn.

Het zo geprezen BNP is daar dus eentje van. Weinigen beseffen wat mee in dat cijfer zit opgenomen:

• de erelonen van twistende vechtscheidingsadvokaten
• kosten aan opgeklopte veiligheidsniveaus
• schattingen van misdaadomzetten en prostitutie (toch in NL)
• alle verkochte diesel, sigaretten, drank, ...
• ...

Kortom: voor elk wat wils! Ongeacht je eigen strekking moet je dus wel volmondig instemmen met een drastische daling van het BNP in dát jaar dat de ondeugd van jouw voorkeur helemaal is weggewerkt!

En dan is er plots het verslag van het bezoekje van Bill Gates aan het Nieuwe Witte Huis (aka The Trump Tower)  

Persoonlijk voel ik hier een intelligentiekloof tussen de partijen. Zo subtiel dat ze vast belachelijk oneerlijk is in de feiten. Dus ja: Bill Gates haalt zijn schouders op.

Die schouders steekt hij ondertussen onder een project met een planningshorizon van 50 jaar.  Een periode die buiten zijn eigen levensverwachtingen valt. Laat staan buiten (zelfs twee) ambtstermijnen van heer Trump.

Klasse. Leiderschap, en visie, beste verkozenen, ziet er dus zo uit.

Ze zijn er dus wel. Ze komen alleen niet altijd evenwaardig in beeld in de zevende dag.

Dromen zijn in het nadeel recentelijk, maar ik zie een immense electorale winst voor die (niet-partij) lijst die de juiste cijfers (zoals inkomensongelijkheid) in het oog houdt. Die eerlijk en hard werkt aan een fijn spel voor iedereen. Dat doet met een positieve attitude over de komende legislaturen heen. Een inzet garanderen, ongeacht de uitkomst van de tussentijdse verkiezingen.  

Droom of niet: de plaats van die lijst is alvast vacant.

En als afsluiter, de nieuwjaarswens waar ik me graag toe verplicht:

Aan (onder meer) de goedbedoelende meerderheid, bij deze een goed zicht op de vele jaren die mogen komen, gevuld met de gepast afgedwongen relevantie, en ontzettend veel speelplezier.

Aan 2017, het hoeft volgend jaar niet zó leerrijk te zijn.

*update*: De wekelijkse column van Paul De Grauwe in DeMorgen was net paar dagen na deze blog redelijk extra onderbouw van de punten hierboven: Hoelang zal de politiek de ongelijkheid nog ontwijken?
*update*: Cijfers en methode van Wilckinson worden wel degelijk ook tegengesproken (hoe kon het anders) - Zie http://spiritleveldelusion.blogspot.be/

De bekomst van een nacht vrij denken - 2016-11-26 @nachtvrijdenker

Gisteravond (en nacht) tot barstens toe de kop in de bankschroef van het ruimdenken gezet. Vrijwillig.

Nagenietend van het voortrazen deze morgen - het bonzen tegen de schedelwand voelt als een kater en het is niet van de drank - moeten de belangrijkste gedachten in regels gevat.  Gisteravond konden die me onverhoeds bespringen. Nu moet snel een zweempje controle eroverheen. Dan kan ik die  naar wens later weer oprakelen.   Aangelegde Denkvoorraad.

Kort mijn gevolgde traject door de avond

• Verlichting 2.0. - Tinneke Beeckman & Guillaume Van der Stighelen
• Een vernieuwd feminisme. - Griet Vandermassen
• Transhumanisme en de toekomst van de mens. - Pieter Bonte
• Debat: ‘Schuldloos strafrecht?’ - (een schare schoon volk)
• Inequality: the enemy between us? - Richard Wilkinson
• Utopisch denken voor realisten - Rutger Bregman

Herverlicht

Tinneke wil ik nooit missen, en haar herhaling (na 2 publieke lezingen en dubbele lectuur van de 2 boeken herken ik bij mezelf denkreflexen) was de gepaste opwarmer voor de avond.  De aanvulling van Guillaume was (in vergelijking met de diepgang van de andere sprekers en gesprekken) een fijn amuseke: brengt vooral honger naar meer, maar eist toch ook respect voor de gepleegde effort, en openheid.

Take-away slogan: De Macht en de De Waarheid zijn beide lege ruimtes die beurtelings door andere burgers kunnen ingenomen.

De 2.0 vertaalde zich precies vooral naar een noodzakelijke zoektocht naar de "narratieve": het nodige glijmiddel om (onze) gedachten begrijpbaar, duidelijk maar toch ook verkoopbaar te maken bij het brede publiek.

De afwezigen.

Het publiek op de nacht was trouwens heerlijk breed gespreid over leeftijden en sexen (toegegeven: dit is een persoonlijke bevinding op basis van mijn random samples en beperkte inschattingsvermogen).  Een wel te merken witte-vel bias was er wel, en een gelijkaardige op de as opleidings-status zal vermoedelijk ook niet worden tegengesproken.
Maar goed, de diversiteit die er wel was, en vooral de overweldigende opkomst in totaliteit is behoorlijk hartverwarmend om te zien.

Evengoed ook confronterend voor de eigen regio - ik zie iets gelijkaardigs in Brugge/Oostende niet meteen van de grond komen. Het was nog wel effe bollen terug naar huis.

Best of all, en ook weer een puur persoonlijke ervaring: het spontane nakletsen en verder-hersen-kraken met wildvreemden tussen de lezingen door. Lekker. Vrij en niet snoeverig. (tenzij de anderen dat wel van mij vonden :))

Ferm Feminisme

Het nieuwe feminisme van Griet bracht de kraakheldere bevestiging van vermoedens: de intrinsieke sexe-verschillen zijn er, aantoonbaar, en benoemd.  Dat doet geen afbreuk aan de legitimatie van de streefdoelen van een oprecht feminisme.

Haar voorbeelden uit onderwijs lieten wel een onaf gevoel. Akkoord, de huidige 'hersocialiseer' campagnes vertrekken van de verkeerde oorzaken en komen daardoor niet verder dan (vaak falende) marketing-praatjes: proberen verkopen aan klanten die intrinsiek geen interesse hebben.  Toch blijf ik erbij dat het zoeken naar een betere 50-50 mix in onze instellingen, beroepen en opleidingen een lovenswaardig na te streven doel is.  Persoonlijk: als afgestudeerd ingenieur heb ik in mijn opeleiding de corrigerende inzichten van mede-studentes hard gemist, maar ook als ICT-professional stel ik dat meer dames in de software-maker-teams betere software garandeert.  Aan de andere kant zit vermoedelijk voor de typische 'zachte' sectoren een gelijkaardig voordeel in een hier en daar verhoogd vleugje testosteron?

Wat als we de socialisatie-gerichte-opsmuk-campagnes laten voor wat ze zijn? Wat als we durven de grond en inhoud van de zaak zo aanpakken dat beide biologische-aanleg-profielen in een brede waaier aan studie en beroeps keuzes hun gading vinden? Wat als die verschillende koppen dan  beter met elkaar leren samenwerken?

In een fijne nabespreking homologeerde Griet gelukkig mijn bijkomende bedenkingen. De feminist in mij is weer helemaal wakker! En die feminist is daar gewoon 'als man', dus zonder de verbergende façade 'als vader van een dochter'.  Ook de zogenaamde 'strijd van de sexen' is heel zeker een 'non-zero-sum' game: ook mannen worden hier beter van.

Transhumanisme

Het verhaal van Pieter was dan weer zo nieuw, dat het onafgebroken en consequent alle ramen en deuren in de hersenpan ging openzetten. Nefast voor stof en zorgvuldig opgebouwde kaartenhuisjes.

Fijne stijl ook, één prent (knipoog naar Esher) die alle slides vervangt samen met een helder verhaal dat wandelt over de stapstenen van kernwoorden  (Rutger deed het later op de avond net zo).
Grappig wel: de ingesleten presentatie-reflex om over de schouder herhaaldelijk naar de niet wijzigende slide te kijken :)

Inhoudelijk was het een zaligheid om niet alleen de argumenten voor en tegen te krijgen, maar die onveranderd ook nog eens heerlijk in de eigen staart te zien bijten door ze telkens doeltreffend tegen zichzelf te gebruiken.  Dat Pieter er dan ook in slaagt de beweging existentieel als een bevestigende contradictie van zichzelf te beschrijven maakt het helemaal af.

Mijn wrevel onderweg: "Wanneer toont die spreker het achterste van zijn tong?" sublimeerde fijntjes in het eigen besef als conclusie:  Ook zonder die achterkant te zien weet ik nu wat daar op die tong staat getattoeëerd: "Denk zelf!"

Take-away: de tegen zichzelf gebruikte argumentatie over de eerlijkheid van prestatie-bevorderende drugs in de sport: het wegwerken van die (oneerlijke) biologische ongelijkheid!

Pieter's antwoord op mijn vraag ging niet de richting uit die ik verhoopte, maar dat zal zeker gelegen zijn aan mijn eigen beperkte begrip van transhumanisme: mogelijks is die dus helemaal niet op collectieven, groepen, bestuursmodellen van toepassing.

Mijn vraag was dan ook doorspekt van mijn eigen knagende ideeën over AI.  De vaststelling die ik vooraf over dit programma maakte: lezingen/gesprekken over AI zijn een duidelijke blinde vlek in het aanbod.  En het bekruipende ongenoegen: iemand bij ons moet daar toch wel over aan het nadenken zijn?

Recht zonder Schuld

Ook dit debat was er helemaal op.  Zelf zit ik via online lezingen en werkjes van Sam Harris eigenlijk al helemaal denkgewijs in het nieuwe kamp: straffen kan zonder schuld-opstapeling, het blijkt ook beter voor de bescherming van de samenleving (minder recidivism) en bijzonder pragmatisch: goedkoper.

De hele welles/nietes rond "vrije wil" is een schijnbaar onvermijdbaar thema in deze oefening.  En dat is wel (eventjes) boeiend, maar eigenlijk ook grotendeels onnodig in de hele motivatie.  De schuld-aanhangers hebben de vrije wil echt nodig om hun visie te ondersteunen. Volstrekt niet zo aan de zijde van de hervormers: het volstaat om gegronde twijfel aan te dragen. Daarna kan die kwestie onbeslist blijven. Het alternatief heeft trouwens "die aanname niet van doen" om toch een aantoonbaar werkend nieuwe aanpak te kunnen voorstellen.  De ideologische discussie wordt zo enkel een val voor wie de resultaten er echt van nodig heeft.

Take-away: de woordverwarring rond retributie, herstelregeling, wraak, genoegdoening.  En eraan gekoppeld, de rechtenverwarring.  Het ene mag, het andere is te begrijpen, maar daarom geen doel of taak van de maatschappij. 

Take-away (2): de (nederlandse term van Harry Kunneman) "dikke ik" had ik nog niet eerder gehoord.

Fijne nabespreking ook hier gaf plots ook een andere insteek: ook vóór mensen aanwijsbaar in de fout gaan zijn ze ononderscheidbaar onderdeel van de samenleving.  Van die hele groep gaan we er gemakshalve van uit dat ze allemaal braaf en goed zijn.  Ook al weten we beter, en hanteren we nu en dan een gepaste achterdocht.  Waarom kan dat niet meer ná vastgestelde daden?

Niet dat we moeten negeren wat er is gebeurd en wie wat heeft gedaan, ook niet nadat er een afgesproken 'herstel' is bereikt. Maar wanneer verdienen die mensen het wel om terug te kunnen opgaan in de hoop, tussen die andere potentieel of actief (maar nog niet ontdekte) stoute medeburgers?

Het ongelijk heeft ongelijk

De nuchtere saaiheid van Richard doet wat het moet doen: de cijfers in hun hardheid laten aankomen. Geen schokabsorberend waarschuwingskussentje vooraf, geen doekje voor het bloeden naderhand. Of het nu gaat over tienerzwangerschappen, pesten op school, geletterdheid van de bevolking, kans op gewelddadig overlijden, sociale mobiliteit, vertrouwen in de medemens, levensverwachting... alle grafieken uit het verhaal volgen dit ene patroon:

(bron http://slideplayer.com/slide/4485295/)

En voor wie denkt dat dat maar al te logisch is: de correcte manier om de grafiek te lezen is dat ook de klassiek "armere" landen beter scoren op de probleemschaal. Enige voorwaarde: de inkomensongelijkheid blijft onder controle. (wat die landen helaas zelden doen)

Richard houdt in zijn betoog een focus op droge cijfers en correlaties, en laat grotendeels de zichzelf opdringende causaliteit als conclusie aan het publiek.  Als voorbeeld hiervan de treffend goed vraag uit het publiek die ons via grafiek over de ongelijkheids-trend van de laatste jaren (onthutsend op zichzelf, zie onder) bracht bij een andere schijnbare correlatie: die ongelijkheidstrend is namelijk treffend tegengesteld aan de 'kracht' (ledenaantal) van de vakbonden. Dat brengt Richard (gelukkig) niet vanzelf bij het naïeve beeld dat enkel de vakbonden de wereld kunnen redden. De enige hypthose die er dan schoorvoetend toch kwam was dat beide fenomen (en mogelijks zelfs de achterliggende gevolgen) alle gerelateerd zijn aan het bestaan van een als werkbaar ervaren sociaal model en wereldbeeld van inclusie en gelijkwaardigheid waarin voldoende mensen geloven en waarvoor ze willen ijveren.

Samen met die vreemde twitter-poll van deze week scherpt het mijn persoonlijk aanvoelen dat er (dringend in te vullen) plaats is voor een erkenning van nut, rol, noodzaak van een collectivistische visie, in onze onverminderd (en grotendeels terecht) individualistische maatschappij.  De pyramide-slide van Richard maakte ook duidelijk dat minder inkomens-verschillen geen klasse en statusverschillen hoeven weg te werken.  De afstand tussen de verschillende klassen kleiner maken volstaat.

Maar mijn take-away van dit verhaal was dus de dreun van die trend-grafiek (die ik online nergens terugvindt. Enkel deze komt enigszins in de buurt:)

(bron https://philebersole.wordpress.com/tag/income-inequality/)

De vaststelling die zich hier opdringt is hoe wereldwijd tendensen toch wel gelijklopen én in één adem hoe de geopolitieke gebeurtenissen met de eraan gekoppelde nieuwe narratieven en wereldbeelden bepalend zijn voor inkomensongelijkheid en (oorzaak of louter correlatie) dus meteen maar een hele zwets andere maatschappelijke fenomenen.  Beetje bangelijk wel.

Utopiaan

Niets te vroeg dus om de nacht af te sluiten en het bed op te zoeken met de bemoedigende woorden van rasverteller en onversneden utopiaan Rutger Bregman. Recentelijk ontdekt op twitter, correspondent, en podcast, en straks - dankzij de Walry-stand op de nacht - kant en popelend-klaar op het nachtkastje als te ontdekken auteur.

Zijn (als historicus onderbouwd) verhaal in vier woorden "Alles was vroeger slechter" was er vooral eentje dat hardnekkig de hoop weer in onze samenleving wil brengen.  Hoe goed ook: alles kan beter, en laat ons vooral met z'n allen aan de slag gaan. Harioep!

En dan daarmee de nacht in. Naar huis bollend. 

Eerste stap in de goede richting was alvast deze geslaagde Nacht van de Vrijdenker.

Update: recente Rutger staat gewoon on-line:

Godwin heeft een punt(-je op de i)

In de nasleep van de recente Amerikaanse verkiezingen regent het vaker dan anders Hitler-vergelijkingen.  Voor zij die bekend zijn met de "Wet van Godwin" geeft dat dan een soort meta-haakje om er niet alleen aan mee te doen, maar tegelijkertijd ook de zinvolheid ervan in vraag te stellen of net te verdedigen.

Als wijsneusje die er te makkelijk prat op wil gaan was ik dus maar 1, 2, 3 dergelijke artikels in tweets als "godwinnekes" gaan oplijsten.  Dat was leuk op zich tot Andreas ook wel vroeg naar een meer inhoudelijk antwoord.

Ik doe even een gooi.

Godwin negeren is nuttig.

Nee, ja, natuurlijk.  Andreas' artikel vind ik gewoon goed, to the point en onderbouwd.  Zelf zou ik veel korter door de bocht gaan: Maatschappijkritiek die niet verwijst naar geschiedenis, naar vergelijkbare klimaten, naar te vrezen herhaalde fouten uit het verleden mist snel wat nuttige fundamenten om zijn voorspellingen of waarschuwingen voor de toekomst te onderbouwen.  Vooral doen dus.

Alleen: de hele Hitler/Nazi geschiedenis is nog steeds zodanig verbrand dat elke associatie ermee meteen gelijk staat aan afbranden en besmeuren.  Gevolg is dat verdere zinvolle inhoudelijke argumenten afketsen op een opgetrokken pantser van verwijten en verdachtmakerij. Wie ermee begint hoort meteen de gevolgen:

"De goede sfeer viel hoorbaar aan scherven" (Tom Lanoye, Gelukkige Slaven)

Best jammer eigenlijk.  Ook inhoudelijk. De Duitse Gründlichkeit van toen had gewoon echt een aantal zaken goed. (Foei. Hoe durf ik?) Organisaties als Kind & Gezin, de (toch geen Belgische uitvinding) Autobahn, en ongeveer alle contra-roken-campagnes zijn schatplichtig aan het goede inzicht van die verderfelijke nazi's.  En laten we vooral het kroonstuk niet vergeten (mij aangedragen door een Britse komiek wiens naam ik ben vergeten) Never forget: Who killed Hitler? Ah!
Geef toe, had het iemand anders geweest, hij had nu een standbeeld én straat in elke stad van Europa.

Enfin, genoeg gelachen. Dus ja, doe maar. Lessen uit het verleden oprakelen. Ons de spiegel van de tijd voorhouden. Essentieel.  Maar wees je dus bewust van de neveneffecten van die "jaren 30-vergelijking" en de bijhorende donkere Harry-Potter-film-stijl.

Dus waarom ons niet afvragen of er geen minder verbrande of zelfs meer nuttige geschiedkundige periodes zijn om ons punt naar zijn bestemming te voeren? Bij het tweeten van dergelijke lijstjes van gelijkaardige Godwinnekes is dát de vraag die opborrelt:  Als iedereen datzelfde vergelijkpunt neemt, is het dan echt omdat de match zo treffend is?  Is er sprake van wat collectief gebrek aan inspiratie? Of zijn we zo geschokt dat we de taboes voorbij en Godwin-ten-spijt maximaal effect uit onze oproepen willen oogsten?

Moeten we eerlijk toegeven dat we de besmeur-neveneffecten eigenlijk zoeken? Zijn we dan maatschappijkritisch journalist en opniemaker, of toch eerder 'Jay Vleugels' gewijs de Drama Queen die nog even zijn juiste emoties zoekt (bij zoveel mogelijk mensen)

Ok, nuttig. Maar kan het nuttiger?

Nu Andreas me zover heeft om zelf te schrijven (niet enkel te lezen) en dus ook wat meer te denken (onder andere over wat ik heb gelezen), bekruipt me vooral de vraag of we de hele oefening niet nog nuttiger kunnen maken.

Dat historisch oprakelen van "toch niet weer van dattum" koppelen aan "en zo gaan we daar deze keer op reageren".  Op dat punt scoorde het artikel van Rutger Bregman meer punten.  Een artikel dat doet nadenken over wat we zelf kunnen doen.

Dus wie heeft de juiste wat-als-scenario's in de schuif liggen?  Wat waren de kantelpunten tussen '33 en '45 waar het anders had kunnen lopen?   Waar schuift de vredelievende meerderheid van de helling af richting de "we kiezen om het niet te weten".  Hoe vermomt journalistiek zich toch nog herkenbaar in propaganda? Waar verliezen mensen het onderscheid tussen groep en identiteit en hanteren ze die versmelting als motivatie om andere groepen te onderdrukken.

Nee, ik merk gelukkig net op tijd hoe bovenstaande paragraaf in dezelfde objectieve valkuil trapt: enkel bezig zijn met het terugvinden van ijkpunten en vergelijkingen met doemscenario's helpt, maar vermoedelijk niet genoeg.

We zijn door de Godwinnekes van de voorbije week alvast voldoende aandachtig mag ik hopen.  Maar wat er van hier af gebeurt, zal vooral afhangen van wat we concreet met die aandacht gaan doen.


update: 2 maand na deze post blijkt niemand minder dan Godwin zelf, bovenstaande iets beter te hebben uitgewerkt - blijkbaar al 1 jaar eerder :)

Gesmede Goden, en hun superieur (mechanisch) denken

Seoul, 12 maart 2016. Net afgelopen:  Alphago wint ook het derde spelletje van Lee Se-dol.  Mr. Lee is "één van ons soort", zijn tegenspeler een in elkaar gesmeed brein pur sang, beperkt en hulpeloos in veel opzichten, maar schrikbarend sterk in dit ene spelletje.

Alphago is gemaakt door andere mensen.  Geen enkele ervan maakt een kans tegen Se-dol.  Ze hebben hun afgezant slechts als basis de spelregels ingebakken, maar het vooral zó gevormd dat het zelfstandig kan spelen, en daarbij leren van zijn eigen en andermans fouten.  En dat heeft het gedaan. Met resultaat.

Stof voor nieuwe dromen.

"Deep learning" is de verzamelnaam die ze geven aan deze nieuwe golf "Artificiële Intelligentie". AI, is het onderzoeksdomein dat zichzelf in gang trok 60 jaar geleden, en zich sindsdien in de verschillende rondes van universitaire subsidiëring wist staande te houden met de belofte dat ze "Hét" de volgende 10 jaar gingen bereiken. 

"Hét" singularity point - het tijdstip in de geschiedenis waar het door machines vertoonde beslissing- en voorspellingsvermogen niet slechts intelligent líjkt, maar aanwijsbaar onze eigen menselijke vermogens voorbijsteekt.

Van dat "deep learning" kwam vorig jaar een eerste voorbeeld in mijn radar: "wordvec".  Het bouwt een systeem dat zichzelf een conceptueel beeld van een geschreven taal aanleert, door niets anders dan: "veel te lezen".  Het beschikt over een ingebouwde leer-structuur dat de aangeleverde tekst gebruikt om bij elk woord in een tekst zo goed mogelijk het volgende en het vorige woord te voorspellen.  Hoe meer teksten het leest, hoe beter het hierin wordt.  Ondertussen verfijnt het een intern beeld opgeroepen door elk individueel woord, zó dat het beeld toelaat om de naburige woorden ook in een "ongeziene tekst" te voorspellen.
Die conceptuele beelden zitten, hoe onpoëtisch(!), vervat in zogenaamde vector van (slechts) een 300-tal getallen.

Hoe sterk die 'mentale' beelden zijn blijkt uit het feit dat je ze kunt vergelijken, en ermee rekenen: Synoniemen - maar ook vervoegingen of zelfs vaak voorkomende tikfouten - geven aanleiding tot sterk op elkaar gelijkende "beeld-vectoren".  Maar helemaal gek wordt het als je de getallen in bewerkingen met elkaar gebruikt en zo tot berekenbare analogieën komt: {Koning} - {Man} + {Vrouw} geeft, jawel, een resultaat dat in een hele nauwe marge ligt van {Koningin}

Dit soort zelflerende systemen brengt concrete nuttige toepassingen en inzichten die de AI wereld van zijn eeuwige tienjarige hoop-horizon bevrijdt. De subsidies worden ingeruild voor gerichte investeringen van slimme ondernemers.  

Zonder in te boeten aan het mij eigen optimisme roept het tal van vragen op:

• Welke andere (naast Alphago en WordVec) voorbeelden zijn in ontwikkeling of klaar, en kennen we nog niet?
• Welke schitterende nieuwe toepassingen zal dat voor ons opleveren, welke problemen gaan we straks als collectief of individu dankzij dit soort ontwikkelingen moeiteloos oplossen?
• Wat droom jij de mensheid toe? Wereldvrede, het honger-probleem opgelost, perfecte energievoorziening en gezondheidszorg of volstaan meer realistische computergames?

Wat als... het fout loopt?

In de sector van de beeldherkenning heeft de "deep learning" gilde de techniek van de "Convolutional Neural Networks" omarmd.  De resultaten ervan ziet elke leek in gebruik voor de toegepaste gezichtsherkenning van je foto-albums bij Facebook en Google Photos.  Ze brengen ook de noodzakelijke onderbouw voor de nakende zelf-rijdende voertuigen op onze wegen.  Nu die er aankomen blijkt hoe prematuur de term "auto" is voor onze huidige generatie mechanisch-maar-manueel-bediende "koetsen".

In hun opbouw blijken deze systemen een behoorlijke replica van hoe ook de eigen hersenen erin slagen zo kost-effectief en snel een coherent beeld te vormen van de werkelijkheid om ons heen. Onverwacht bewijs voor die 'replica'-stelling komt van een boeiende paper die aantoont hoe dergelijke systemen met grote stelligheid tot de verkeerde conclusies komen wanneer ze als te herkennen beeld "random-witte-ruis" aangeboden krijgen.  Het zelf aangeleerd verwachtingspatroon gaat onder invloed van totaal onbetrouwbare input een gedrag vertonen dat het best lijkt op de mensenlijke "confirmation bias".  De analogie met hallucinaties bij "sensory deprivation" is treffend: het bange kind herkent stellig gezichten in de vlekken op het behang!

Als de robots straks zo hard op ons gaan lijken dat ze probleemloos op dezelfde manier bij de neus te nemen zijn en vergelijkbaar falen, hebben we dan de Turing Test niet iets te letterlijk genomen?

We kunnen vast zonder nodeloos bang te worden nog wat vragen stellen:

• Hoeveel  blind vertrouwen mogen we in onze wilde dromen stellen?
• Hoe afhankelijk willen we worden van deze nieuwe soort? Kunnen ze niet alleen met onze wagens rijden, maar ook de kerncentrales aansturen of zelfs de vredesonderhandelingen leiden?
• Wie wordt er straks aansprakelijk gesteld voor aan automaten toewijsbaar falen?
• Of zien we AI terecht als een efficiënt samenbrengen van menselijk vermogens die ons ontegensprekelijk verheffen als soort?  Het equivalent aan de kant van de risico-spreiding is dan gewoon een kwestie van "verzekering".

Rechten en plichten van de nieuwkomers.

Kijk als rustpuntje in de tekst dit even uit "Humans need not apply" - Een schets van de economische aspecten vooral.

Als je hierdoor plots helemaal in het kamp van de doemdenkers zit, gun jezelf dan het tegengif  van "Turing's Tango" (boek van Bennie Mols).  Het schetst hoe deze ontwikkeling niet te zien als een "zero-sum-game",  maar als een boeiende bron van win-win situaties.

Ook de wedstrijd-commentator zag het meteen.  Alphago, als sterkste leermeester ter wereld, onvermoeibaar en geduldig beschikbaar achter een knopje, om ons voor te tonen op welke creatieve manier een bijzonder complexe spelsituatie te benaderen.  De nieuwe grootmeester die het spel een nieuwe revolutie aan zinvolle strategiën kan opleveren.

In deze context haalt men graag het moderne "disruptie" modewoord aan.  Zelf vind ik dat woord een verklikker geworden van zij die het hanteren: Het totaal onheilzaam mantra van de verraste medemens die gewoon te lang de blik van de werkelijkheid heeft afgewend.

Het antwoord zoeken op nog wat vragen, behoed ons misschien van de noodzaak om met z'n allen achter de term te gaan schuilen:

• Is er in het zog van deze nieuwe ontwikkelings-revolutie in onze geschiedenis een te verwachten nieuwe economische sector die zich spontaan gaat aandienen? (zoals de tertiaire sector er plots was om de werkloosheid uit de primaire op te vangen na de industriële revolutie?)
• Of hebben we een zinvol ander plan voor een collectief aan niet nuttige individuen?  Volstaat het hen vredevol over te laten aan gratis drugs en videogames?
• Hoe financieren we de sociale zekerheid en pensioenen als de huidige belasting op arbeid dan ook wegvalt?
• Kunnen we de door automaten gecreëerde waarde herverdelen naar de nieuwe werklozen? Even eerlijk dan hoe we het deden tussen arbeiders en machine-eigenaars?
• Wordt een discussie over beperking van werklozenuitkering in de tijd niet helemaal achterhaald?
• Willen bigdata-bedrijven straks gewoon consumenten betalen voor hun opmeetbaar consumentengedrag? Minus nog wat privacy?
• Creëren we zo een menselijke soort die de facto niet te onderscheiden is van huisdieren, door de nieuwe robots onderhouden?
• Of loopt de enige weg naar een nieuw evenwicht nu net over vooral niet controleren en de disruptie genadeloos laten razen?

Het zelfbeeld verruimen?

Ik weet niet waar Edsger Wybe Dijsktra precies op aanstuurde met zijn stelling dat 

"The question of whether Machines Can Think... is about as relevant as the question whether Submarines Can Swim"

Maar dit is wat ik er uithaal op taalkundig niveau: 'Denken' en 'zwemmen' zijn termen die we eerzuchtig voor onszelf (of toch minstens levende wezens) voorbehouden.  Een arbitraire scheidingslijn die ons op ons voetstukje houdt.  Zodra de machines betere nuttige resultaten van die activiteiten voorleggen, gaan we snel op zoek naar een "onbezielde" variant van het woord 'rekenen', 'duiken'.  Doen we daar meer mee dan onszelf wat sussen?

De film "the imitation game" had een bijzonder sterke scene hierover.  Smaken, voorkeuren en competenties verschillen, en er is weinig andere verklaring voor dan "andere breinen werken anders". En van andere mensen nemen we dat aan.  Niet zo met het 'anders' denken van technologie.  Ongeacht hun nuttigheid, hulpvaardigheid of onnavolgbare kwaliteit: er is geen ruimte voor hen in "onze club".

We hebben toch controle genoeg over die nieuwkomers om zelf de spelregels te bepalen? Maar is dat zo? En zelfs als het zo is, controleren we voldoende de controleurs?  In vele opzichten blijft de dreiging richting uitbuiting en oneerlijkheid vooral uitgaan van onze medemens.  En die heeft er niet bepaald een nobele staat van dienst op zitten.

Wie vertrouwd is met de "drie wetten van de robotica" van Azimov kan mij misschien ook uitleggen waarom we niet eenzelfde soort gedragsregels weten op te leggen voor onszelf als soort?  De eerste wet zou geweld verbannen tot de zichzelf negerende noodzaak: "enkel om erger geweld tegen te gaan".  De tweede en derde brengen misschien een betere balans tussen individueel recht en respect voor collectieve noden? 

Als we ervan uitgaan dat die computers niet alleen hun intelligentie maar straks ook sociaal gedrag en ethiek van ons leren of erven, dan is het misschien nog niet te laat om een beter leidend voorbeeld neer te leggen? 

Volgende vragen lijken me dan ook vooral nuttig om wat zelfreflectie te sturen:

• Wanneer moeten we robots mensachtige rechten geven?
• En voldoen alle mensen, of net ook andere soorten wel aan die voorwaarden?
• Verdient een robot-doctor die een honderdvoud efficiënter en nauwkeuriger diagnoses stelt stemrecht?  Moeten we niet minstens sowieso de helft van onze faalbare volksvertegenwoordigers door meer nuchtere, geduldige, pretentieloze bots vervangen? Krijgen we zo een meer evenwichtige democratie?

De vraag is of we de vraag begrijpen.

In zijn boek "Sapiens" laat Yuval Noah Harari optekenen [dat] 

"Wij zelf een nieuw soort goden zijn. Maar helaas mateloos verwend, en bangelijk onwetend over waar we naartoe gaan."

Alphago schetst dat we nu ook onze eigen goden bij elkaar kunnen smeden. Goden die de aanblik van wereld drastisch kunnen veranderen. Bangelijk?
"Optimist tot in de kist" lijkt me een fijne basishouding, op voorwaarde dat we ons niet laten kisten.  

Wat we nu zien is in wezen een overwinning van de menselijke geest op zichzelf.  Zonder meer vooruitgang.  Maar best straks wel even nakijken of we er ook met z'n allen op vooruitgaan?

• Weten we wat we willen?  
• Kunnen we het collectief gebouwde brein gebruiken en vertrouwen om dat te bereiken? 
• Wat zijn de volgende stappen? Wie bepaalt welke wel en niet worden genomen?
• Wat wil je zelf nog meemaken?
• Ben je zelf pessimistisch? Zijn er ook voor de optimisten drempels en checks die ons oproepen om bij te sturen of zelfs stekkers uit te trekken?
• Wat is het "Singularity Point" voor jou?  Wanneer hebben we het bereikt? Wanneer zijn we er tevreden mee?
• Wat moeten we onze kinderen leren over hoe het er straks aan toe gaat? Wat gaan zijn ons leren?

In het beste geval brengt dit alles ons wat dichter bij het verlaten van een navelstaarderige benadering van onze samenleving op ons "blauwe stipje in het heelal".  Carl Sagan noemde dat "the cosmic perspective".

Het probleem is duidelijk niet een tekort aan nieuwe ideeën, die blijven we spontaan en vlotjes produceren.  De traagheid waarmee we van de slechte en oude ideeën af geraken is onze echte achillespees.